Historia Instytutu Studiów Strategicznych

Kalendarium

Kiedy przed kilkunastoma laty grupa zapaleńców postanowiła założyć w Krakowie fundację Międzynarodowe Centrum Rozwoju Demokracji, Polska miała już za sobą pierwsze doświadczenia demokratyczne i tworzyła zręby partnerskich stosunków ze społecznością międzynarodową. Instytucje demokratycznego państwa wymagały społecznego wsparcia, aby lepiej i skuteczniej odpowiadać na potrzeby obywateli. Podobnie jak europejski i euroatlantycki kierunek polskiej polityki zagranicznej, który należało utrwalić w świadomości Polaków.

Dla zrealizowania tych zamierzeń trzeba było stworzyć ośrodek, który ułatwiałby dialog między przedstawicielami różnych orientacji politycznych oraz służyłby wymianie doświadczeń między politykami z różnych krajów. Miał on także za zadanie ułatwiać komunikację między ekspertami a elitami politycznymi, tak aby wiedza tych pierwszych mogła zostać lepiej wykorzystana podczas podejmowania decyzji politycznych. Chodziło o stworzenie takiego forum debaty publicznej, które umożliwałoby ścieranie się różnych poglądów i wypracowywałoby rozwiązania korzystne dla kraju. Z oczywistych względów musiała to być instytucja pozarządowa, zachowująca dystans do bieżącej gry politycznej, nie związana ani z partiami politycznymi, ani z administracją rządową.

Do pomysłu tego udało się przekonać Uniwersytet Jagielloński i Akademię Ekonomiczną w Krakowie, które wraz z Bogdanem Klichem w lipcu 1993 roku stały się założycielami fundacji. Swoisty “parasol ochronny” zapewniły jej znane postaci życia politycznego oraz środowisk akademickich. Radę Programową stworzyli Władysław Bartoszewski, Leszek Balcerowicz, Wiesław Chrzanowski, Bronisław Geremek, Marian Grzybowski, Aleksander Hall, Jerzy Jedlicki, Krzysztof Kozłowski, Józef Lassota, Jan Małecki, Jerzy Mikułowski-Pomorski, Jerzy Milewski, Jan Nowak-Jeziorański, Andrzej Olechowski, Andrzej Pelczar, Zbigniew Pucek, Paweł Sarnecki, Jacek Saryusz-Wolski, Zygmunt Skórzyński, Krzysztof Skubiszewski, Jerzy Turowicz, Edward Wende, Edmund Wnuk-Lipiński, Andrzej Zakrzewski i Janusz Ziółkowski. Prezesem Fundacji został Bogdan Klich.

Aby Fundacja mogła działać, ideę należało połączyć ze wsparciem finansowym. Pierwsze dotacje pochodziły od Banku Przemysłowo-Handlowego – który wspiera nas do dzisiaj i Fundacji im. S. Batorego. Stopniowo zwiększało się grono sponsorów przekonanych o słuszności podejmowanych działań. Niektórzy, jak BIG Bank Gdański, German Marshall Fund of the United States, Fundacja im. F. Naumanna, Fundacja Konrada Adenauera czy Fundacja im. F. Eberta, towarzyszą fundacji do dziś. Inni, jak Bank Handlowy, Bank PKO S.A., Rada Europy, NATO, fundusz PHARE, Ministerstwo Spraw Zagranicznych czy firmy prywatne, wspierali wybrane projekty. Z pozyskiwanych środków finansowane były wszystkie działania oraz koszty instytucjonalne MCRD, jako że Fundacja nigdy nie miała stałego źródła dochodów. Pozwalało jej to zachować niezależność od instytucji państwowych, niezbędną w tego typu działalności, ale wymagało dużej zapobiegliwości i przejrzystości rozliczeń.

“Fundacja ma refleks, jest aktywna, twórcza, podejmuje we właściwym momencie tematy o kluczowym znaczeniu. Jest to znakomita wizytówka polskiego myślenia, polskiej debaty: i politycznej i profesjonalnej w różnych dziedzinach” – mówił o Fundacji Jacek Saryusz-Wolski, ówczesny Pełnomocnik Rządu d/s Integracji Europejskiej. Jan Nowak-Jeziorański dodawał: “MCRD jest dla mnie imponującym symptomem polskiego dynamizmu i rozmachu, który został wyzwolony w roku 1989. Jest owocem odzyskanej wolności. Podziwiam, jak wiele tu stworzono, dosłownie z niczego.”

W ciągu krótkiego czasu udało się Fundacji zaistnieć na mapie polskich organizacji pozarządowych i wypracować własne formy realizacji celów statutowych. Stanowią je do dziś konferencje międzynarodowe, seminaria eksperckie, programy badawcze i edukacyjne oraz publikacje.

Konferencje międzynarodowe

Cykl konferencji międzynarodowych zainaugurowało w 1993 roku spotkanie “Nowe wyzwania - nowa odpowiedzialność” poświęcone współpracy polsko-ukraińskiej. O znaczeniu tej sesji świadczą słowa ówczesnego ambasadora Ukrainy, Gennadija Udowenki, który uznał, że była ona jednym z trzech najistotniejszych wydarzeń w pierwszym etapie nowych kontaktów polsko-ukraińskich. Podczas następnych konferencji międzynarodowych, poświęconych kolejno współpracy wyszehradzkiej, stosunkom polsko-rosyjskim, integracji Polski z Unią Europejską oraz problemom bezpieczeństwa międzynarodowego próbowano oceniać stosunki naszego kraju z sąsiadami i organizacjami międzynarodowymi, a także proponować rozwiązania na przyszłość. Fundacji MCRD udało się stworzyć forum dyskusyjne, na którym obok czołowych przedstawicieli polskiej elity politycznej występowały europejskie osobistości polityczne “dużego kalibru”, zarówno z zachodniej jak i wschodniej części kontynentu. Podczas konferencji “W stronę nowego partnerstwa”, poświęconej stosunkom polsko-rosyjskim, spotkali się na przykład ministrowie spraw zagranicznych obu państw: Andrzej Olechowski i Andriej Kozyriew, wykorzystując okazję dla rozmów politycznych.

Inne konferencje międzynarodowe miały charakter tematyczny i dotyczyły problematyki wspólnej dla wszystkich krajów postkomunistycznych. “Wolne media dla Europy”, “Konstytucja w służbie demokracji”, “Ekologia, demokracja, wolny rynek” przygotowywane były z myślą, by porównywać doświadczenia, opisywać bariery w procesie transformacji oraz poszukiwać sposobów ich przezwyciężania. Szczególne znaczenie miała konferencja “Od komunizmu do demokracji” z czerwca 1995 roku, która stanowiła swoiste podsumowanie głównych tendencji występujących podczas reform ustrojowych, tworzenia zrębów wolnego rynku oraz społeczeństwa obywatelskiego w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Zgromadziła ona kilkudziesięciu liderów politycznych, ekonomistów i działaczy społecznych, którzy w owym czasie nadawali kierunek przemianom w swoich krajach.

Programy edukacyjne i badawcze

Przez dwa lata działalności konferencje międzynarodowe były znakiem firmowym Fundacji. Jednak pod koniec 1994 roku Rada Programowa doszła do wniosku, że nadszedł czas, by działać mniej spektakularnie, ale za to bardziej praktycznie – jednym słowem program konferencyjny uzupełnić o pracę badawczą i edukacyjną. Realizację tych zamierzeń powierzono ośrodkom badawczym fundacji: Ośrodkowi Studiów Europejskich, Ośrodkowi Studiów nad Demokracją i Ośrodkowi Studiów Społeczno ? Ekonomicznych. Zajęły się one odpowiednio badaniem procesów integracji europejskiej i euroatlantyckiej, instytucji i mechanizmów demokratycznych oraz przekształceń w sferze gospodarki i finansów. Zadaniem tych ośrodków było organizowanie seminariów eksperckich, przygotowywanie ekspertyz, gromadzenie dokumentacji, działalność wydawnicza oraz prowadzenie kursów i szkoleń.

Powołanie ośrodków zaowocowało dwusemestralnymi kursami z zakresu wiedzy o Unii Europejskiej (“Studium Wiedzy o Unii Europejskiej”“), zagadnień bezpieczeństwa międzynarodowego (“Studium Wiedzy o NATO”) oraz podstaw nauk o państwie i społeczeństwie (“Studium Wiedzy o Demokracji”). Dla uczestników kursów ważna była zarówno wiedza, przekazywana im przez naukowców z UJ i Akademii Ekonomicznej, jak i świadectwo ukończenia studiów podyplomowych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wielu absolwentom, a zwłaszcza nauczycielom i oficerom Wojska Polskiego, kursy te ułatwiły dalszą karierę zawodową.

Seminaria eksperckie oraz badania własne Ośrodków pozwoliły na uruchomienie szerokiego programu wydawniczego. Ustanowione zostały trzy serie wydawnicze, które kontynuowane są do dziś. W serii “Zeszyty” ukazują się materiały z seminariów eksperckich i konferencji, podczas gdy seria “Studia i Analizy” obejmuje raporty z projektów badawczych. W programie “Książki” wydawane są monografie i redagowane materiały z konferencji międzynarowych. Przez kilka lat fundacja wydawała także własny półrocznik “Ad Meritum” odzwierciedlający obszary jej zainteresowań i umiejętnie łączący analizę naukową z ambitną publicystyką.

W 1995 roku przy Ośrodku Studiów Europejskich rozpoczęła działalność Biblioteka Europejska, gdzie gromadzone są książki, publikacje, dokumenty i prace naukowe z zakresu stosunków międzynarodowych, prawa, ekonomii, socjologii, psychologii społecznej, filozofii polityki i studiów europejskich. Częścią tej biblioteki stała się Biblioteka Depozytowa Rady Europy, w której zbiorach znalazły się wszystkie publikacje i czasopisma wydawane przez RE – konwencje, umowy i opracowania dotyczące działalności Rady, do chwili rezygnacji Rady z tego sposobu informowania o swojej działalności i zastąpienia go sposobem elektronicznym.

Instytut Studiów Strategicznych

Stopniowe ograniczanie środków na działalność organizacji pozarządowych w drugiej połowie minionej dekady wymusiło na władzach fundacji zmiany w jej strukturze. Ośrodki zostały w 1997 roku połączone w jeden Instytut Studiów Strategicznych, co ułatwiło zarządzanie programami, jak i umożliwiło niezbędne oszczędności. Władze fundacji uznały także, że priorytetem w pracy Instytutu winny być najważniejsze wyzwania stojące przed polską polityką zagraniczną, a więc integracja ze strukturami europejskimi i euroatlantyckimi oraz nowe relacje ze wschodnimi sąsiadami. Spowodowało to stopniowe ograniczanie liczby programów realizowanych w Instytucie, początkowo do pięciu, a później do trzech, z równoczesnym ich pogłębieniem. Powołano także Międzynarodową Radę Honorową, w skład której weszli: Zbigniew Brzeziński, Valery Giscard d'Estaing, Hans-Dietrich Genscher, Henry A. Kissinger oraz Andrzej Olechowski. Ostatecznie w 2001 roku decyzją Rady Fundatorów Fundacja zmieniła nazwę, a proces konsolidacji uznano za zakończony.

8 czerwca 2004 r Instytut Studiów Strategiczych został przyjęty do Związku Stowarzyszeń “Grupa Zagranica” jako członek zwyczajny. Grupa Zagranica jest koalicją polskich organizacji pozarządowych działających poza granicami kraju, zarejestrowaną jako związek stowarzyszeń (numer w KRS: 0000219201).

Instytut Studiów Strategiczny jest europejskim partnerem Center for Strategic an International Studies (Waszyngton) w projekcie Action Commission for Enlarged Europe-Atlantic Communty,w którym uczestniczy 10 państw kandydujących i obserwatorzy (m.in. Ukraina, Rumunia, Bułgaria) Projekt ma na celu wypracowanie wspólnych standardów działań m.in. w zakresie współpracy ponadgranicznej.

ISS jest również koordynatorem wojewódzkim (w Małopolsce) programu EURO-NGO realizowanego przy współpracy z Polsko-Amerykańską Fundacją Wolności, Fundacją Batorego i Stowarzyszeniem Splot.

Celem programu jest wykształcenie grupy specjalistów-trenerów, którzy będą przekazywali wiedzę na temat aplikowania o dotacje dla organizacji pozarządowych do programów europejskich.